دوره‌ی تخصصی دراماتورژی خانه هنر فروردین

در حدود بیست سال است که واژۀ دراماتورژ و دراماتورژی به ادبیات تئاتر ایران وارد شده و از آن زمان تا کنون مقالات و کتاب‌های متعددی در جهت معرفی این عناوین به چاپ رسیده است؛ اما با آگاهی از اهمیت این عناوین در دانشگاه‌ها و تئاتر معاصر اروپا و آمریکا، و علاقه‌مندی فعالان تئاتری ایران به این زمینه، دانشگاه‌های ایران هیچ اقدامی در جهت معرفی و تبیین اصول آن نکرده‌اند و به نظر می‌رسد تا اطلاع ثانوی انگیزه‌ای برای تغییر ساختاری رشتۀ تئاتر وجود ندارد و ضرورتی برای فهم منطق جدید تئاتر و پرفورمنس پدیدار نشده است.

از سویی دیگر، به نظر می‌رسد که عناوین فوق، در حیطۀ عمومی، یعنی نزد فعالان تئاتری، دارای اغتشاش معنایی و کارکردی است. بطوری‌که در برخی از گروه‌های تئاتری مشاهده می‌شود که یک فرد توأمان در مقام نویسنده، کارگردان و دراماتورژ فعالیت می‌کند و فهمی از تفکیک وظایف وجود خارجی ندارد، حتی مقام دراماتورژ و کار دراماتورژی را به اصطلاحات مجعولی چون بازنویسی و بازخوانی خلط می‌کنند و تقلیل می‌دهند.

از همین رو ضرورت یافت که برای تبیین کار دراماتورژی و پرورش دراماتورژ، خانه هنر فروردین دوره‌ای با عنوان «دوره تحصصی دراماتورژی» برگزار کند.

هدف این دوره‌ در گام نخست، معرفی تاریخی مفهوم دراماتورژی و تبیین وظایف دراماتورژ است؛ بطوریکه از معنا و کارکرد این مفاهیم ابهامزدایی کند و در گام‌های بعدی با پرورش دراماتورژ، سهمی در توسعۀ تئاتر و هنرهای اجرایی و پرورش نیروهای متخصص داشته باشد.

واژه‌شناسی تفسیری دراماتورژی

آن‌چه‌که به عنوان دراماتورژ و دراماتورژی در زمانۀ کنونی، به‌عنوان یک حرفه و یا یک رشتۀ دانشگاهی، مطرح شده، مسیر پرفراز و نشیبی را طی کرده است و توانسته تاریخ خود را پدید آورد.

دراماتورژی برآمده از واژۀ یونانی دراماتورگوس (Dramatourgos) است که خود از دو بخش دراما (Drama) و ارگوس (ergos) تشکیل شده و به معنای کسی است که درام کار می‌کند؛ به زبان ساده یعنی نمایشنامه‌نویس.

دراما از فعلی به نام Dran برآمده است؛ Dran دلالت بر کنش دارد اما نه اینکه هر فعالیتی، کنش است.

درواقع Dran کنشی است در حیطۀ عمومی.

یونانیان Dran را کنشی می‌دانستند که در«حیطۀ عمومی» رخ دهد و به عبارتی دیگر، درنسبت با سیاست و سرنوشت یونانیان باشد. درام‌های یونان باستان نیز -چه در قالب تراژدی و چه کمدی- هیچ یک بر حیطۀ خصوصی متمرکز نیستند بلکه موضوع‌شان بازنمایی کنش در حیطۀ عمومی است، بطوری‌که در نهایت، هیچ ابهام و تناقضی در میان نباشد و کنش انسان‌ها در حیطۀ عمومی آشکار و معین شود.

از سویی دیگر، پسوند ارگوس دلالت بر کاری دارد که فرد بر اساس اصول مشخصی انجام می‌دهد تا بتواند نتایج مشخصی را از درونِ «آنچه‌که بر آن کار می‌کند» استخراج کند.
به‌عبارتی دیگر این فعالیت موجب می‌شود که امکان‌های نامکشوفِ یک پدیده، آشکار گردند، آن پدیده تغییر کند و به سوی هدفی مشخص حرکت کند. 

بر این اساس می‌توان گفت که دراماتورگوس، کسی است که با حاضر ساختن کنش در حیطۀ عمومی، هدف مشخصی را در نظر دارد و می‌تواند امکان‌های موجود در درام را آشکار کند؛ همچنین از آن‌جاکه در یونان باستان، درام‌نویس عهده‌دار اجرای درام نیز بود، می‌توان گفت که دراماتورگوس، درام را بر صحنۀ تئاترون متحقق می‌سازد و نیرویِ پنهان آن را آشکار می‌کند.

دراماتورژ و دراماتورژی در زمانۀ کلاسیک جدای از مباحث بالا که بر مبنای معنای واژۀ دراماتورگوس مطرح شد، واژۀ دراماتورژ و دراماتورژی از قرن 19 میلادی مورد توجه قرار گرفت. این واژه از یک سو دلالت بر کارگردان داشت و از سویی دیگر بر نمایشنامه‌نویس؛

برای مثال در زبان آلمانی منظور از دراماتورژ، بیشتر نمایشنامه‌نویس بود؛ اما از زمانی که گُتلهُلد اِفرایم لِسینگ (Gotthold Ephraim Lessing) کتاب دراماتورژی هامبورگی (Hamburgische Dramaturgie) را در سال 1767 چاپ کرد، اصطلاح دراماتورژی نیز معنا و کارکرد جدیدی یافت.

لسینگ، در این اثر، نه تنها با نگاهی انتقادی به اجراهای تئاتر ملی هامبورگ می‌پردازد بلکه تفسیری تحلیلی از هنر شاعران -نمایشنامهنویسان- و بازیگران نیز ارائه می‌دهد. لسینگ دراماتورژی را «تأمل بر روش ساخت نمایش و روش تأثیرگذاری بر مخاطب» می‌داند؛ هم‌چنین بر اساس نظرات لسینگ، دراماتورژی «تأملی انتقادی و تحلیلی در باب هنر تئاتر و بازیگری است که می‌تواند به رابطۀ تماشاگر و هنر تئاتر و درام بپردازد و این هنرها را به سوی تماشاگران جهت‌دهی کند». به عبارتی دیگر، دراماتورژ با فرم‌های هنری آشنا است و آنچه که تماشاگران به آن عادت کرده‌اند را می‌شناسد و با تحلیل آن‌ها می‌تواند بر درک و دریافت هنرمند از فرم هنری تأثیر بگذارد.

در زمانۀ مدرن این رویکرد به دراماتورژی، در قرن بیستم، در تئاتر شابونۀ برلین (Schaubühne) و زیر نظر پیتر اشتاین تداوم یافت. در شابونۀ برلین، دراماتورژ نه تنها، هم‌چون لسینگ، به برنامه‌ریزی اجرای متون نمایشی می‌پرداخت بلکه با کار بر روی متن، سبک صحنه‌پردازی را مشخص می‌کرد و با انتشار مقالات و منابع تحلیلی به تماشاگر کمک می‌کرد که نسبت به کنشی که بر صحنۀ تئاتر رخ می‌دهد، آگاه شود. درواقع او به عنوان واسطه‌ای برای انتقال آگاهی عمل می‌کند.

در زمانۀ تئاتر پست دراماتیک در این دوره که متن، هژمونی خود را از دست می‌دهد و نفس اجرا مورد توجه قرار می‌گیرد، وظایف بنیادین دراماتورژ نیز تغییر می‌کند. با پدیدار شدن فرم‌هایی چون تئاتر تصویر، تئاتر بدن، رقص-تئاتر، تئاتر ابژه و تئاتر- موسیقی ابعاد اجرایی تئاتر نیز تغییر کرد و در نتیجه منطق دراماتورژی نیز گریزی از دگرگونی نداشت.

در این دوران با عبور از نگرش سنتی به تئاتر، که متن‌محور بود، چندصدایی در اجرا موردتوجه قرار می‌گیرد. نتیجۀ این وضعیت، این است که دیگر نه با دراماتورژی متن، بازیگر و سبک صحنه‌پردازی بلکه با دراماتورژی صداها، مکان و زمان مواجه هستیم.

در این جا، دراماتورژ پیونددهندۀ صداهای گوناگون در اجرا است و باید بر نور، صدا و هر آنچه که به اجرا مربوط است، مسلط باشد. در سال‌های اخیر نیز حیطۀ دراماتورژی گسترش بیشتری یافته است و شامل نظارت و طراحی چگونگیِ اجرای آنلاین تئاتر و هم‌چنین تنظیم کردن چگونگیِ استفاده از تکنولوژی در تئاتر نیز می‌شود.

بر اساس تاریخچه‌ای که از معنای دراماتورژ و دراماتورژی گفته شد، «دوره‌‌ی تخصصی دراماتورژی خانۀ هنر فروردین» در نظر دارد که با بهره‌گیری از دانشِ دانش‌آموختگان و پژوهشگران دراماتورژی در نیل به اهداف زیر تلاش کند:

1. تعریف دراماتورژ و دراماتورژی
2. آموزش و تبیین تحولاتِ تاریخی دراماتورژی
3. آشنایی با دراماتورژهای مهم در تاریخ تئاتر و اجرا
4. تمرین و فراگیری روش دراماتورژی
5. پرورش دراماتورژ

در راستای تحقق این اهداف، امیدواریم که «خانه هنر فروردین» بتواند با نگرشی علمی، به فهم دقیق‌تر و توسعۀ علم تئاتر و اجرا در ایران بپردازد.